( 8 ) - نبى خان : ميرزا نبى خان قزوينى پدر ميرزا حسين خان سپهسالار . ( 9 ) - سازمان اسناد ملى ايران ، سند شمارهء 1 / 533 / 3 / 295 ، اين سند در ماه ذيعقده سال 1284 از نظر ناصر الدين شاه در دوشان‌تپه گذشته است ، يعنى بعد از بازگشت از قم . ( 10 ) - ر . ك . فاطمه قاضيها ، خاطرات ناصر الدين شاه قاجار در سفر به قم ، گنجينه اسناد ( فصلنامهء تحقيقات تاريخى ) ، بهار و تابستان 1379 ، شماره‌هاى 37 و 38 ، ص ص 33 - 34 . ( 11 ) - اصل : جهة ( 12 ) - اصل : 4 شنبه ( 13 ) - اصل : در متن خاطرات ناصر الدين شاه بجاى « شوال » اشتباها « رمضان » درج نموده است . ( 14 ) - مسيله : نام يك‌آبادى نزديك قم با عرض جغرافيايى 34 درجه و 50 دقيقه و طول جغرافيايى 51 درجه و 29 دقيقه و ارتفاع 795 متر از سطح دريا . دكتر محمد حسين پاپلى يزدى ، فرهنگ‌آباديها و مكانهاى مذهبى كشور ، بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى ، 1367 . مشهد . ص 535 ( 15 ) - اصل : طهران ( 16 ) - قايم‌مقام : ميرزا صادق يا ميرزا محمد صادق نورى قائم‌مقام برادرزادهء ميرزا آقا خان نورى صدراعظم ، امين الدوله نيز لقب وى بود ولى زمانى كه مورد غضب شاه قرار گرفت اين لقب به فرخ خان امين الملك داده شد . ر . ك . مهدى بامداد ، همان ، ج 2 ، ص 168 - 171 . ( 17 ) - اصل : جعده ( 18 ) - سردار كل : عزيز خان مكرى سردار كل وزير جنگ كه در زمان اين سفرنامه وزير جنگ بوده است . ( 19 ) - ساعد الملك ، ميرزا احمد خان ساعد الملك يگانه فرزند ميرزا تقى خان اميركبير از همسر اول بوده است كه در سال 1254 تولد يافته و در سال 1275 پس از عزل ميرزا آقا خان نورى به منصب سرتيپى نايل و در سال 1276 ملقب به ساعد الملك شد . در سال 1277 رياست قشون آذربايجان به وى واگذار گرديد و مطابق همين سفرنامه در سال 1284 درگذشته است . ر . ك . مهدى بامداد ، شرح‌حال رجال ايران ، ج 1 ، ص 94 . ( 20 ) - فرهاد ميرزا ، منظور فرهاد ميرزا معتمد الدوله عموى ناصر الدين شاه است . ( 21 ) - امين نظام ، محمد صادق خان قاجار شامبياتى امين نظام . ( 22 ) - امين خلوت ، منظور ميرزا هاشم خان امين خلوت است . ( 23 ) - اديب الملك ، عبد العلى خان اديب الملك ، پسر بزرگ حاج على خان مقدم مراغه‌اى حاجب الدوله . ر . ك . مهدى بامداد ، همان ج 2 ، ص 270 . ( 24 ) - امين الدوله منظور فرخ خان امين الدوله است . ( 25 ) - عرفانچى ، احتمالا منظور محمد حسن خان اعتماد السلطنهء بعدى است . ( 26 ) - احتمالا منظور حاجى عليخان مقدم مراغه‌اى است . كلمهء احتمالا به اين دليل به كار رفته كه وى در همين سال درگذشته است .